Illustraties bij Research Data Journal for the Humanities and Social Sciences


Interviewee Jan de Ruiter now is a pensioner, but he has always been an entrepreneur. He is the treasurer of the Governors’ Association, just like his father was before him. His grandfather was also the owner of café Het Sluisje, the assembly room of the association from 1905 until 2017.
Café ‘Het Sluisje’ under new ownership, a newly formed co-operative in 2017. 


Een Social Network: Stedenbanden na de Koude Oorlog

Een Social Network: Stedenbanden na de Koude Oorlog (project in ontwikkeling)

In de jaren na 1945, in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, stonden er burgers op die absoluut wilden voorkomen dat Europa opnieuw in oorlog zou vervallen. Verzoening werd al belangrijk instrument gezien om dat te voorkomen. Om dat mogelijk te maken werden er ontmoetingen gerealiseerd tussen groepen burgers uit voormalig vijandelijke landen. De intentie was vaak om te komen tot een langdurige en formele vriendschapsrelatie tussen steden. Hoewel de burgers en burgemeesters vaak op eigen initiatief tot elkaar kwamen, kan de opkomst van stedenbanden na de Tweede Wereldoorlog beschouwd worden als een georganiseerd fenomeen. 

Zo werd de CEMR (the Council of European Municipalities and Regions)in 1951 opgericht om lokale gemeenschappen te mobiliseren om daarmee de eenwording van Europa te bevorderen.Ook de Europese Unie heeft, in al haar verschijningsvormen, deze ontwikkeling gestimuleerd. Haar streven naar ‘vrede en verzoening, democratie en mensenrechten in Europa’, bracht de EU in 2012 de Nobelprijs voor de Vrede.In het besluit werd onderstreept dat: “Duitsland en Frankrijk gedurende een periode van zeventig jaar drie oorlogen hadden gevochten. Tegenwoordig zou een oorlog tussen Duitsland en Frankrijk ondenkbaar zijn. Dit laat zien hoe, door gerichte inspanningen en door het opbouwen van wederzijds vertrouwen, historische vijanden hechte partners kunnen worden.” Ook de versterking van de democratie in Oost-Europa na de revoluties van 1989 en het overwinnen van “de scheiding tussen Oost en West” werden in het besluit gewaardeerd. 

Anno 2018 zijn er zo’n 20.000 stedenbanden in Europa waarvan 2200 tussen Frankrijk en Duitsland. Stedenbanden vormen met elkaar in feite een instituut, een los netwerk dat gelijktijdig met het ontstaan van de Europese Unie opgang heeft gemaakt. De historicus Tony Judt waarschuwt echter voor een te makkelijke interpretatie van de geschiedenis: “Het post-nationale Europa, dat van de verzorgingsstaat, coöperatief en vreedzaam, is niet geboren uit het optimistische, ambitieuze, progressieve project dat de de huidige Euro-idealisten zich voorstellen. Het was het onzekere kind van angst. Geplaagd door het spook van de geschiedenis voerden de leiders sociale hervormingen uit en richtten nieuwe instituten op als preventieve maatregelen om het verleden op afstand te houden”.[i]“Stedenbanden ontstonden uit de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog om vervolgens te worden gevormd door de politiek en angsten van de Koude oorlog en de nasleep daarvan”.[ii]Het IJzeren Gordijn maakte het aangaan van contacten met landen uit het Oostblok lastig, zo niet onmogelijk. Het verenigd Europa bleef beperkt tot het westen.

Het idee van de stedenbanden in Europa kreeg opnieuw een impuls rond de val van de muur in 1989. De mogelijkheid van een herenigd Europa leidde tot een veelheid aan lokale initiatieven, variërend van het brengen van hulpgoederen en het organiseren van culturele uitwisselingen. Tientallen Nederlandse steden knoopten banden aan met gemeentes in het voormalig Oost Blok om het democratiseringsproces te ondersteunen en de eenheid in Europa te bevorderen. Van al die stedenbanden

Van de 20 steden in Nederland die banden hebben met bijvoorbeeld Hongarije, heeft meer dan de helft afgehaakt. Op dit moment zijn er naar schatting nog slechts 9 steden over met een band met een Hongaarse stad waarvan een aantal niet actief. Verklaringen voor de opheffing van een stedenband worden gevonden in vergrijzing binnen de organisatie of een gebrek aan financiële ondersteuning. Wat misschien ook een rol speelt is dat stedenbanden last hebben van een wat stoffig imago, ze worden niet altijd als relevant gezien.[ii] Daarnaast werd er ook wel geredeneerd dat Hongarije was toegetreden tot de EU en dat een stedenband daarom overbodig geworden zou zijn.[i]Een andere verklaring misschien is een gevoel van ongemak, over de politieke koers van Hongarije binnen de Europese Unie.



[i]Volgens een EU onderzoek is er nog geen evenwicht bereikt: “the pattern of young people’s engagement is not homogeneous throughout Europe. In some areas of the European Unionparticularly some countries in the Eastern and Baltic regions young people have not had as many experiences of global activism as their counterparts elsewhere”. ‘Situation of young people in the European Union’, Commission Staff Working Document (2018) European Commission.

[ii]Ewijk, Edith van. “Stedenbanden hebben een imagoprobleem. Mensen denken vaak aan de ontwikkelingsbanden uit de jaren ’80, waar Nederlandse gemeenten bijvoorbeeld hulp boden aan arme gemeenten in Nicaragua. Of aan plezierreisjes van gemeenteambtenaren.” (N.a.v. onderzoek: Knowledge exchange and mutual learning in Dutch-Moroccan and Dutch-Turkish municipal partnerships).(14-02-2014) OneWorld 

[i]Tony Judt Postwar: A History of Europe since 1945,New York Penguin, 2005

[ii]Nick Clarke (2010) Town Twinning in Cold-War Britain: (Dis)continuities in Twentieth-Century Municipal Internationalism, Contemporary British History, 24:2, 173-191, DOI: 10.1080/13619461003768272


Een post-fossiele toekomst

‘Om voorbereid te zijn op een zo een mogelijke post-fossiele toekomst over een aantal decennia zou Rotterdam daarom nu vast moeten nadenken hoe het zichzelf in de toekomst opnieuw kan uitvinden’.

(Uit het rapport ‘Het Fossiele Dilemma van Rotterdam’ van TNO/Trinomics, maart 2016).

“A man sets out to draw the world. As the years go by, he peoples a space with images of provinces, kingdoms, mountains, bays, ships, islands, fishes, rooms, instruments, stars, horses, and individuals. A short time before he dies, he discovers that the patient labyrinth of lines traces the lineaments of his own face.”

(Jorge Luis Borges, The Aleph and Other Stories)

Na WOII had Rotterdam zich opnieuw uitgevonden. De plannen waren al opgesteld in de oorlogsjaren. Ook over de inrichting van de welvaartsstaat was al vroeg nagedacht. Een voorbeeld voor een nieuw Rotterdam werd gevonden in Amerika, het land van voorspoed, mobiliteit, grootschaligheid en nieuwe management technieken. De gemeente Rotterdam wilde de Amerikaanse cultuur overnemen om een mondiaal aantrekkelijke partner te worden voor bedrijven.

Die orientatie op Amerika heeft invloed gehad op de grootstedelijke inrichting. “Net als Maaskant met het Groothandelsgebouw had gedaan, haalden Van den Broek en Bakema hun inspiratie ook uit Amerika”. De Commissie-Bos pleitte voor het herstel van het gemeenschapsleven: “Een belangrijke sleutel daartoe was volgens de commisie het Amerikaanse concept van de ‘neighbourhood unit’. Kern van het concept was de onderverdeling van de steeds groter wordende stad in meerdere ‘units’ van 15.000 mensen met eigen voorzieningencentra”. (Quotes uit: Ontwerp en Politiek 01, 010-publishers Rotterdam)

Met dit nieuwe project wordt gekeken of – en hoe- de vitaliteit en creativiteit die is aangewend tijdens de wederopbouw, toegepast kan worden op vraagstukken van vandaag. Het project is geinspireerd door de ervaringen van de razziagangers van Rotterdam en beoogt hun nalatenschap onder de aandacht te brengen.

“We shape our buildings; thereafter they shape us.”

(Winston Churchill: “On the night of May 10, 1941, with one of the last bombs of the last serious raid, our House of Commons was destroyed by the violence of the enemy, and we have now to consider whether we should build it up again, and how, and when. We shape our buildings, and afterwards our buildings shape us”.)

Cultuurdragers van de Tijd

Volhouden, verzet en positieve actie

Het project ‘Cultuurdragers van de Tijd’ bestaat uit een experimenteel model dat creatief wordt ingevuld –en dramatisch wordt uitgebeeld- door tweedejaars Pabo studenten. Wij beschouwen ‘doorstaan’ en ‘inzet’ (als positieve actie) ook als vormen van verzet en geloven dat een orientatie op het thema verzet kan bijdragen aan de Bildung en daarmee aan de weerbaarheid en de creativiteit van de toekomstige leerkracht. Wij werken aan een project dat uit moet groeien tot een flexibel maar duurzaam model dat blijvend creatief ingevuld kan worden door leerlingen aan Pabo opleidingen. Dit voorstel is een logische ontwikkeling van onze eerdere activiteiten, die hieronder worden genoemd.

Continuiteit, geschiedenis en Community Art

Stichting Reis van de Razzia komt voort uit het gelijknamige project ‘Reis van de Razzia’. Dit project ging over de razzia van Rotterdam in november 1944. Hierbij werden in twee dagen tijd 52.000 mannen opgepakt en gedeporteerd naar Duitsland om dwangarbeid te verrichten. Het verzetsblad Vrij Nederland veroordeelde de meegaandheid van de Rotterdammers. De krant schreef in 1944 dat de bevolking zich laf en als ‘makke schapen’ had gedragen. Om deze stelling te onderzoeken pasten we de onderzoeksvraag toe: ‘wat is de handelingsruimte van een individu in een samenleving onder druk’. We noemden het project ‘Reis van de Razzia’. In tegenstelling tot de beweringen van Vrij Nederland bleken de slachtoffers veelal over grote moed en stamina te beschikken in de periode na de razzia. Het project werd uitgevoerd in samenwerking met het NIOD, Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies en instituut DANS, het digitale archief van de KNAW. Het project werd mede mogelijk gemaakt door het vfonds. https://easy.dans.knaw.nl/ui/datasets/id/easy-dataset:58177

Verder onderzoek naar het begrip ‘handelingsruimte en samenleving’ leidde tot een project over de Amsterdamse ondernemersvereniging ‘Ons Belang’, oftwel het ‘Bazenbondje’. Deze co-operatieve vereniging was in 1905 opgericht als verzekering tegen arbeidsongeschiktheid. De ‘onderlinge’ bood een antwoord op de nood onder kleine zelfstandigen in het dorp Nieuwendam. De noodzaak voor een dergelijke verzekering nam af met de groei van de welvaartstaat maar nu, in 2017, is het aantal zzp-ers die onverzekerd zijn sterk groeiend. Dit maakt de doelstelling van de vereniging weer actueel. De onderzoeksvraag was hoe hoe resilience tot stand komt, hoe institutionele collectieve actie precies ‘werkt’, en hoe het de handelingsruimte van het individu kan vergroten. Het project ‘Kroniek van een Bazenbondje’ sloot daarmee aan bij het project Reis van de Razzia. Het werd uitgevoerd in samenwerking met de Universiteit van Utrecht, onderzoeksgroep Institutions for Collective Action en instituut DANS, het digitale archief van de KNAW. http://stichtingreisvanderazzia.nl/?page_id=49. Het project werd mede mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Noord-Holland.

Collectieve actie in de vorm van verzet

Op dit moment doet de stichting onderzoek naar het erfgoed van collectieve actie in de vorm van verzet, een onderzoeksveld dat in het huidige tijdperk weer bijzonder actueel is gworden. Onze interesse sluit aan bij de ‘call’ voor projectvoorstellen door het vfonds, in het kader van ‘2018, Jaar van het Verzet’. Het sluit ook aan bij het thema ‘Betwist Erfgoed’ van de Nationale Wetenschaps Agenda ‘Levend verleden: de betekenis van het verleden in en voor een innovatieve samenleving’, waar we als stichting ook bij zijn betrokken. Bij nieuwe projecten werkt Stichting Reis van de Razzia graag samen met partners die helpen onze initiatieven verder te ontwikkelen. Bij dit project werken wij samen met een Pabo opleiding aan een hogeschool en met DANS, het digitale archief van de KNAW. 

Volhouden, verzet en positieve actie, cultuurdragers van de tijd

De leidraad van het programma is ‘De evolutie van sociale bewegingen, de ontwikkeling van jezelf. De leerkracht in spe zal een robuuste positie moeten kunnen innemen in de dagelijkse omgang met kinderen en ouders op een school. De opzet van dit programma is het versterken van de eigen positie door het verbinden met bewegingen en personen.

First step in archival Chronicle of a Governors’ Association

Ultimately, the project Chronicle of a Governors’ Association (Kroniek van een Bazenbondje) will be completely archived at DANS (Data And Networked Services), an institute that belongs to the KNAW (Royal Academy for the Sciences). https://www.knaw.nl/en/about-us/academy-history

The peristent identifier of the project is https://doi.org/10.17026/dans-z9h-nrev

Betwist Erfgoed

Op 14 juni 2017 nam Stichting Reis van de Razzia deel aan de NWA Onderzoeksroute Levend Verleden

Verkennende expertmeeting 14 juni 2017. Eindredactie: Hester Dibbits en Patricia Alkhoven

Met experts om tafel

Op 14 juni 2017 worden in de Reinwardt Academie de eerste stappen gezet van de onderzoeksroute Levend Verleden. Experts vanuit heel Nederland, uit zowel de wetenschappelijke sector als de erfgoedsector, komen bijeen om te praten over erfgoed. Alle gesprekken draaien om de centrale vraag ‘wat brengt het verleden in de samenleving en toegepast voor de samenleving?’ Het thema Levend Verleden is een van de 25 onderzoeksroutes van de Nationale Wetenschapsagenda (http://www.wetenschapsagenda.nl). Deze 25 routes hebben als doel om wetenschappelijke, maatschappelijke en economische vraagstukken in de samenleving om te zetten in onderzoekbare thema’s.