Betwist Erfgoed

Op 14 juni 2017 nam Stichting Reis van de Razzia deel aan de NWA Onderzoeksroute Levend Verleden

Verkennende expertmeeting 14 juni 2017. Eindredactie: Hester Dibbits en Patricia Alkhoven

Met experts om tafel

Op 14 juni 2017 worden in de Reinwardt Academie de eerste stappen gezet van de onderzoeksroute Levend Verleden. Experts vanuit heel Nederland, uit zowel de wetenschappelijke sector als de erfgoedsector, komen bijeen om te praten over erfgoed. Alle gesprekken draaien om de centrale vraag ‘wat brengt het verleden in de samenleving en toegepast voor de samenleving?’ Het thema Levend Verleden is een van de 25 onderzoeksroutes van de Nationale Wetenschapsagenda (http://www.wetenschapsagenda.nl). Deze 25 routes hebben als doel om wetenschappelijke, maatschappelijke en economische vraagstukken in de samenleving om te zetten in onderzoekbare thema’s.

Het startpunt van deze onderzoeksroute is de expertmeeting op de Reinwardt Academie. De dag diende als verkennende inventarisatie, ter ondersteuning van een verdere ontwikkeling van de onderzoeksroute. Dit rapport is een verslag en inventarisatie van de rijke inzichten en inspirerende cases van de expertsessies en dient als bewegwijzering voor de start van de onderzoeksroute. De intentie is om een gelaagde aanzet te geven, die vanuit de onderzoeksroute verder uitgezet kan worden.

Het thema levend verleden wordt behandeld in het licht van een drietal ontwikkelingen of vraagstukken; de ervaren versnelling van de tijd en daaraan verbonden vraagstukken rond duurzaamheid, de opkomst van citizen science en de veranderende rol van de expert , en de omgang met schuring, meerstemmigheid en het idee van inclusiviteit binnen de erfgoedsector in een pluriforme samenleving. Inzicht in het verleden en de omgang met het verleden zorgen ervoor dat we vraagstukken in een breder (tijds)perspectief kunnen zien, zaken kunnen relativeren en onze eerdere ervaringen kunnen benutten voor huidige en komende opgaven en deze ervaringen kunnen overbrengen aan toekomstige generaties. Deze benadering van erfgoed kiest er dus voor om erfgoed als levend – interpretatief, flexibel, veranderlijk – te beschouwen in plaats van statisch, gevestigd en bepaald. Het verleden is niet dood, het verleden leeft en wordt telkens opnieuw van betekenis voorzien. Met de route Levend Erfgoed wordt ernaar gestreefd om de betekenis van het verleden in en voor een innovatieve samenleving zichtbaar maken via een integrale en participatieve benadering.

De verkenning zoekt specifiek naar erfgoed in een breder anti-presentistisch tijdsperspectief, naar alternatieve scenario’s voor de omgang met erfgoed en creatieve oplossingen voor maatschappelijke opgaven. Deze middag dient als opstapje dat leidt naar de verdere opzet van de onderzoeksroute. Uiteindelijk streeft deze route ernaar om nieuwe instrumenten te ontwikkelen die zowel het in kaart brengen van de gecompliceerde omgang met erfgoed ondersteunen als de bijdrage richting de toekomst te vergroten.

Het volle middagprogramma wordt gestart met een inleidende presentatie en casestudie. Hier presenteren Hester Dibbits (Boegbeeld Leven Verleden) en Patricia Alkhoven (Routetrekker LV), een drietal gamechangers; duurzaamheid en temporaliteit in een veranderende samenleving, de burger als expert en betwist (‘contested’) erfgoed.

Als opmaat presenteren Wilma Gijsbers en Judith van der Elst een plan voor een interdisciplinair onderzoeksproject rond de historische handel in ossen. Gijsbers en Van der Elst laten zien hoe digitale visualisaties van gekoppelde data rond concrete historische verschijnselen kunnen bijdragen aan een beter begrip van onze samenleving. De omgang met dieren, veranderende ideeën over voedsel, de relatie met het landschap, culturele uitwisseling: het zijn grote thema’s waar het project Oxen along the digital highway in Europe nieuw licht op kan werpen.

Duurzaamheid en erfgoed

‘Duurzaamheid en erfgoed’, de eerste gamechanger, gaat niet over carbon footprints, maar gaat over een toekomstgerichte omgang met materiële en immateriële overblijfselen uit het verleden. Duurzaamheid van kennis is niet enkel een cultureel fenomeen, maar kent ook een economische component. Denk bijvoorbeeld aan het verdwijnen van bepaalde ambachten, omdat de ambachten geen economische relevantie meer hebben. Daarnaast is er ook duurzaamheid van het digitale, hoe kunnen organisatiestructuren in digitaal erfgoed gereguleerd worden? Aan tafel een en twee worden duurzaamheid en temporaliteit besproken aan de hand van een reeks thema’s; omgang met historisch gegroeide verzamelingen, langetermijnperspectief door digitalisering, hergebruik data en objecten en het belang van behoud van kennis. Deze verslagen zijn te vinden in hoofdstuk een en twee van dit rapport.

De burger als expert

De burger als expert, de tweede gamechanger, wordt gerelateerd aan de relatie tussen burger en professional, het publieke debat, embodied knowledge en het versmelten van de rol van producent en consument. Embodied knowledge wordt gedefinieerd als ‘ervaring als kennis’. Hoe kunnen we dit soort kennis waarderen? En wat betekent dit voor de professional? Wie draagt verantwoordelijkheid, hoe verenigen we kennisbronnen? Hoe kunnen we deze kennis inzetten voor big data; geschiedenis als toegankelijke ‘bron’ om patronen, trends en ontwikkelingen voor de toekomst mee te meten? Daarnaast is er een merkbare verandering van crowd-sourcing naar het meer lokaal geënte citizen science, waarbij burgers via lokale initiatieven en digitale platforms bijdragen aan de beschikbare kennis van het verleden. Wat betekenen dit soort ontwikkelingen voor emancipatie en democratisering? En hoe trekken we dit door naar de toekomst? De bespreking van deze topics is terug te vinden in hoofdstuk drie en vier.

betwist erfgoed

De laatste gamechanger ‘betwist erfgoed’, wordt besproken aan tafel vijf en deel zes. Topics die worden uitgelicht zijn de diversiteit in omgang met het verleden, meerstemmigheid, polarisering, politisering en logischerwijs: conflict. Hoe kunnen we vanuit de vaak emotioneel geladen processen en claims die regelmatig met moeilijk erfgoed gepaard gaan, komen tot het overbruggen van culturele verschillen? Historisch besef is belangrijk, maar welke didactische en educatieve instrumenten kunnen hiervoor worden ingezet? Hoe maken we duidelijk dat erfgoed een tijdelijk en divers construct van betekenisgeving in een sociaal proces is, in plaats van een statisch product? Wat als erfgoedgrenzen of definities conflicteren? De schreeuw om transparantie raakt ook het academisch onderzoek, dat evenzogoed niet in isolement plaats kan vinden.

(Deze tekst betreft de inleiding van het rapport)